انتخاب یک روش پیشگیری از بارداری دائم و مطمئن برای همه خانواده‌هایی که قصد بچه‌دار شدن ندارند واجب است اما اگر به هر دلیل قبل از انتخاب روش اصلی، مقاربتی با احتمال وقوع بارداری انجام شد، آیا باید تا یک هفته بعد برای دیدن یک خط قرمز روی نوار تست بارداری و کشیدن یک نفس راحت، صبر کرد یا راه دیگری برای پیشگیری فوری از بارداری و پیدا کردن وقت کافی برای انتخاب روش دائمی پیشگیری از بارداری وجود دارد؟

اگرچه روش اورژانسی پیشگیری از بارداری به نام روش «صبح روز بعد» هم معروف است اما نه یک صبح، بلکه سه صبح برای انجام آن وقت هست. 72 ساعت بعد از وقوع وضعیتی با احتمال بارداری یک فرصت طلایی برای استفاده از روش‌های اورژانسی و جلوگیری از وقوع بارداری ناخواسته است. اما دقیقا چطور؟
ویژنامه تندرستی در شماره ششم خود در این باره نوشت، روش اورژانسی پیشگیری از بارداری به یکی از سه شکل زیر قابل اجراست:

1 مصرف دو عدد قرصHD باهم و تکرار مصرف آن 12 ساعت بعد.

2 مصرف چهار عد قرص LD با هم و تکرار مصرف آن 12 ساعت بعد.

3 مصرف دو عدد قرص لوونرژسترول با هم.

اگرچه روش اورژانسی در ظاهر بسیار ساده به نظر می‌رسد اما نکات و ریزه‌کاری‌هایی وجود دارد که رعایت نکردن آنها ممکن است منجر به شکست درمان یا بروز اختلالاتی در سلامتی مصرف‌کننده شود. اگر احتمال می‌دهید روزی به استفاده از این روش نیاز داشته باشید، دانستن این نکات به شما کمک می‌کند که درمان کم عارضه‌تر و موفق‌تری را تجربه کنید:

مهم‌ترین عامل موفقیت یا شکست استفاده از این روش «زمان» است. به این معنی که هرچه فاصله زمانی بین وضعیت مشکوک به بارداری و شروع مصرف قرص‌ها کمتر باشد احتمال موفقیت این روش هم بیشتر است. بهترین زمان مصرف قرص‌ها تا 12 ساعت بعد از مقاربت است.

شکی نیست که مصرف دو عد قرص HDیا چهار عدد قرص LD یا دو عدد قرص لوونرژسترول باعث بروز تهوع در مصرف‌کننده می‌شود. اگر این تهوع با استفراغ هم همراه باشد، خروج داروی مصرف شده از دستگاه گوارش باعث کاهش و گاهی به صفر رسیدن اثربخشی آن می‌شود. بنابراین استفاده از یک داروی ضدتهوع به همراه هر نوبت مصرف این سه دارو به اطمینان از اثربخشی آنها کمک می‌کند.

برای تشخیص موثر بودن داروی مصرف شده هیچ روش بخصوصی وجود ندارد، بنابراین اگر تا یک هفته بعد از زمان مقرر خونریزی قاعدگی شروع نشد، مراجعه به پزشک و بررسی احتمال وقوع بارداری ضروری است.

مصرف این قرص‌ها برای مقاربت مشکوک به بارداری فعلی است، برای مثال اگر یک روز بعد مقاربت دیگری انجام شد، امید بستن به اثربخشی قرص‌هایی که دیروز استفاده شده‌اند کار بیهوده‌ای است.

میزان موفقیت قرص لوونورژسترول در پیشگیری اورژانسی از بارداری حدود  99درصد و موفقیت قرص‌های LD و HD حدود 97درصد درصد است که البته این موفقیت ارتباط مستقیم با زمان شروع درمان هم دارد؛ هرچه فاصله مصرف دارو از انجام مقاربت بیشتر شود احتمال شکست درمان و وقوع بارداری افزایش پیدا می‌کند.

مصرف بعضی داروها از جمله داروهای ضدصرع، مقدار داروی مورد نیاز برای پیشگیری از بارداری با روش‌های اورژانسی را افزایش می‌دهد. مشورت با داروساز و پزشک در مورد دیگر داروهای مورد استفاده به موفقیت بیشتر این روش کمک می‌کند.

اگر یکی از زوجین مشکوک به ایدز یا بیماری‌های مقاربتی دیگر باشد، باید بدانند که بارداری فقط یکی از خطرات اقدام به مقاربت محافظت نشده است، خطر ابتلا به بیماری‌های مقاربتی از جمله ایدز هم همیشه در کمین افراد بی‌احتیاط است و استفاده از روش‌های اورژانسی پیشگیری از بارداری هیچ اثر محافظتی برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری‌ها ندارد.

نکته پایانی: کلمه «اورژانسی» یا «فوری» موجود در اسم این روش به مصرف‌کننده یادآوری می‌کند که نمی‌توان از این روش به عنوان روش دائمی پیشگیری از بارداری استفاده کرد. حداکثر تعداد دفعات مجاز استفاده از این روش، یک بار در هر سیکل قاعدگی است؛ که البته مجاز بودن آن به معنی بی‌ضرر بودن آن نیست. بنابراین هر مصرف‌کننده‌ای که در یک فاصله زمانی نه چندان طولانی بیش از یک بار ناچار به استفاده از این روش شده باشد؛ باید هرچه سریع‌تر به فکر انتخاب روشی دائمی برای پیشگیری از بارداری باشد.

قرص‌ ضدبارداری عضو مهم خانواده‌های امروز

درباره اهمیت کنترل جمعیت و تاثیر آن بر توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به قدری گفته و شنیده شده است که صحبت درباره لزوم تنظیم خانواده دیگر ضروری به نظر نمی‌رسد و بحث‌های پزشکی روز بر مسائلی مانند روش‌های مختلف پیشگیری از بارداری، مزایا و معایب آنها و چگونگی انتخاب مناسب‌ترین روش برای هر فرد متمرکز شده‌اند. متداول‌ترین روش پیشگیری از بارداری در همه جای دنیا، مصرف قرص‌های خوراکی ضدبارداری مخصوص خانم‌هاست. شاید به دلیل همین شیوع مصرف است که بسیاری از مردم به محض شنیدن عبارت «تنظیم خانوداه» یا «پیشگیری از بارداری» فقط به یاد این قرص‌ها می‌افتند. اما آیا مصرف‌کنندگان همه آنچه را که لازم است درباره این داروها بدانند، می‌دا‌نند؟ آیا درباره وجود بعضی عوارض دارویی یا احتیاط‌ها و اما و اگرهای مصرف این داروها اطلاعات لازم به مصرف‌کنندگان داده ‌شده‌ است؟

بلوغ قرص‌های ضدبارداری خوراکی
اولین قرص‌های ضدبارداری خوراکی در سال 1960 میلادی یعنی 60 سال پیش روانه بازار شدند و از آن زمان تا امروز فرمولاسیون این داروها در حال تحول دائمی و پیش رفتن به سوی داروهای کم عارضه‌تر و اثربخش‌تر بوده است. در یک دسته‌بندی کلی، این داروها به دو نوع ترکیبی (حاوی استروژن و پروژسترن) و غیرترکیبی (فقط حاوی پروژسترون) تقسیم می‌شوند.

چگونگی اثربخشی قرص‌های ضدبارداری
استروژن و پروژسترون موجود در این داروها از یک سو با شبیه‌سازی وضعیت بارداری در بدن، تغییر چرخه طبیعی ترشح هورمون‌ها و جلوگیری از آزادسازی تخمک و از سوی دیگر با تغییر مقدار و غلظت ترشحات دهانه رحم و در نتیجه کاهش نفوذ اسپرم به آن و نهایتا جلوگیری از تقسیم سلولی در دیواره رحم و نامناسب کردن آن برای لانه‌گزینی تخمک بارور شده، باعث کاهش احتمال بارداری می‌شوند.

نحوه مصرف قرص‌های ضدبارداری
قرص‌های ضدبارداری خوراکی معمولا در بسته‌بندی‌های 21 و گاهی در بسته‌‌بندی‌های 28 عددی موجودند.

چند دستور مصرف مشابه در کلیات و متفاوت در جزئیات برای شروع و ادامه این داروها وجود دارد که یکی از معمول‌ترین این دستورها به این شرح است: در اولین دوره درمان از روز پنجم قاعدگی (روز پنجم از شروع خونریزی) به مدت 21 روز، هر شب یک قرص مصرف می‌شود.
سپس مصرف دارو به مدت هفت روز قطع می‌شود و پس از گذشت این هفت روز مصرف بسته بعدی دارو به همین ترتیب ادامه پیدا می‌کند.
به طور معمول سه روز پس از قطع مصرف دارو خونریزی قاعدگی شر وع می‌شود؛ اما اگر خونریزی دیرتر شروع شد (برای مثال در روز پنجم، ششم یا حتی هفتم)، بدون توجه به زمان شروع خونریزی و دقیقا یک هفته بعد از اتمام بسته قبلی، مصرف بسته بعدی آغاز می‌شود.
هنگام مصرف بسته‌بندی‌های 28 عددی، بلافاصله پس از اتمام هر بسته، مصرف بسته بعدی دارو شروع می‌شود اما هفت قرص آخر هر بسته معمولا حاوی آهن و فاقد داروی ضدبارداری هستند و صرفا جهت حفظ عادت مصرف منظم دارو در بسته‌بندی قرار گرفته‌اند.

میزان موفقیت قرص‌های ضدبارداری
قرص‌های ضدبارداری خوراکی در مقایسه باسایر روش‌های پیشگیری از بارداری ضریب خطای بسیار کمی دارند.
در صورت مصرف منظم و به موقع دارو ضریب خطا برای قرص‌های ترکیبی 1/0درصد و برای قرص‌هایی که فقط حاوی پروژسترون‌ها هستند 3/0درصد است؛ به این معنا که درصد موفقیت قرص‌های ضدبارداری 9/99-7/99درصد است.
البته توجه به این نکته که مصرف نامنظم دارو باعث افزایش ضریب خطا و افزایش احتمال وقوع بارداری ناخواسته می‌شود ضروری است.

ویژه نامه تندرستی همشهری