«هیدروسفالی» واژه ای لاتین است كه از واژه های «هیدر» به معنای آب، «و» حرف ربط و «سفالی» به معنای سر تشكیل شده است و به افزایش غیرطبیعی «مایع مغزی - نخاعی» در بطن ها گفته می شود.

«مایع مغزی - نخاعی» به طور مرتب در اطراف مغز و نخاع در حال چرخش است و مواد مغذی را در اختیار سلول های عصبی قرار می دهد و مواد حاصل از سوخت و ساز را دور می كند.این مایع در ساختمان مغز درون حفره های كیسه ای شكل به نام بطن مغزی قرار دارد. بطن های مغزی (مانند بالشتك) به عنوان سپر حفاظتی برای مغز عمل می كنند. اگر گردش این مایع به عللی دچار وقفه شود یا بیشتر از مقدار نیاز تولید شود، تجمع بیش از اندازه آن موجب افزایش فشار درون مغز می شود كه در نتیجه آن استخوان های جمجمه برای سازگاری به اطراف كشیده می شوند و سر از حد طبیعی بزرگ تر می شود در این شرایط بافت مغزی نیز نازك تر می شود و فشار زیاد، به آن آسیب می رساند و اگر بیمار مداوا نشود بیش از ۵۰ درصد از كودكان مبتلا را از بین می برد.

به طور كلی هیدروسفالی به دو علت ایجاد می شود. در نوع اول به علت افزایش ترشح مایع مغزی - نخاعی بوجود می آید كه شیوع كمتری دارد و در نوع دوم نیز انسدادی در مسیر طبیعی حركت مایع مغزی - نخاعی ایجاد یا محل جذب این مایع، دچار مشكل می شود.

این بیماری در كودكان به صورت مادرزادی یا اكتسابی بروز می كند، علت بروز بیماری در نوع مادرزادی مربوط به قبل از تولد است از جمله عفونت های داخل رحم و بیماری های ارثی. عامل اصلی ایجاد كننده در نوع اكتسابی همچون ضربات وارده به سیستم عصبی، خونریزی مغزی، تومور و عفونت هایی نظیر مننژیت است كه بعد از تولد عارض می شود.علائم هیدروسفالی در كودكان به سن آنها بستگی دارد. اگر كودك هنگام تولد به بیماری مبتلا شده باشد، سر به شكل غیرطبیعی بزرگ است یا هنگام تولد اندازه سر نوزاد طبیعی است، اما در ماه های بعد به سرعت رشد می كند. برجسته شدن مویرگ های پوست سر، برجسته شدن ملاج سر، استفراغ های مكرر، بی قراری و خواب آلودگی از علائم دیگر بیماری است. این بیماری در سنین بالاتر (معمولاً ۳سالگی به بعد) علائمی چون استفراغ های مكرر، سردردهای دائمی، اختلال در سطح هوشیاری، كاهش بینایی و انحراف چشم را به دنبال دارد.در موارد خفیف بیماری، برای درمان، پزشك متخصص تركیبات دارویی را كه موجب كاهش مایع مغزی - نخاعی می شود، تجویز می كند، اما در موارد پیشرفته روش های دارویی كمك چندانی نمی كند و درمان اصلی جراحی است كه در آن عامل ایجادكننده بیماری حذف می شود. مثلاً اگر توموری موجب انسداد و ایجاد هیدروسفالی شده باشد، آن را حذف می كنند. گاهی نیز نمی توان عامل ایجادكننده را حذف كرد، به همین علت با ایجاد سوراخی در كف بطن سوم مغزی، بیماری را از بین می برند.

كاربردی ترین روش درمان، قرار دادن «شنت» (لوله ای ظریف) در جمجمه است كه مایع اضافی را از مغز به حفره دیگری در بدن منتقل می كند و بدین ترتیب سر به تدریج به حالت طبیعی بر می گردد.

چنانچه بیماری كه از روش «شنت گذاری» استفاده كرده است، دچار حادثه ای مانند تصادف شود، «شنت» از كار می افتد. براین اساس با بروز علائمی مانند تحریك پذیری و استفراغ های مكرر، اختلال در هوشیاری و بینایی، باید بیمار را به سرعت به مركز درمانی منتقل كرد، زیرا عدم اصلاح «شنت» خطرات جبران ناپذیری برای بیمار دارد.اما به طور كلی با درمان به موقع، بیماران مبتلا به هیدروسفالی قادر به زندگی عادی و طبیعی خواهند بود.

پرستو رفیعی