|
There are no translations available.
علل يبوست
کم تحرکي، مصرف غذاهاي آماده و فست فودها، مصرف نکردن ميوه و سبزي به ميزان کافي و تغيير شيوه زندگي موجب شده است تا يبوست (Constipation) به يکي از مشکلات شايع گوارشي تبديل شود. براي آشنايي با علل، عوارض و راههاي پيشگيري و درمان اين مشکل شايع گوارشي با ما همراه شويد.
محدوده طبيعي عادات رودهاي و تعداد دفعات اجابت مزاج در افراد مختلف متفاوت است. تعداد دفعات اجابت مزاج از 3 بار در روز تا 3 بار در هفته طبيعي است و به طور کلي کمتر بودن تعداد دفعات اجابت مزاج از وضعيت معمول هر فرد، سخت و طولاني بودن عمل دفع، نياز به فشار بيش از حد هنگام دفع، سفت و خشک بودن مدفوع، احساس درد و يا احساس تخليه ناکامل بعد از اجابت مزاج يبوست تلقي مي شود.
براي آن که بگوييم شخصي مبتلا به يبوست مزمن است بايد 2 مورد و يا بيشتر از علايم زير را حداقل به مدت 3 ماه طي يک سال داشته باشد:
1- دفع کمتر از 3 بار در هفته
2- نياز به اعمال فشار بيش از حد هنگام اجابت مزاج
3- مدفوع سفت و خشک و ناپيوسته
4- احساس تخليه ناکامل بعد از اجابت مزاج
يبوست از کجا مي آيد؟
براي آشنايي بهتر با اين مشکل و علل به وجود آمدن آن لازم است مختصري راجع به چگونگي عملکرد دستگاه گوارش بدانيم. بخش فوقاني دستگاه گوارش که از دهان آغاز مي شود متشکل از مري و معده بوده و مسئوليت فرو بردن و هضم غذا را بر عهده دارد. بخش تحتاني دستگاه گوارش متشکل از روده کوچک، روده بزرگ (کولون)، راست روده و مقعد است و در جذب مواد غذايي، آب و الکتروليت ها و در نهايت تشکيل مدفوع و دفع آن نقش دارد. بخش اعظم مواد غذايي مصرف شده پس از طي مراحل هضم، در روده کوچک جذب مي شود و آنچه به روده بزرگ مي رسد بخش ناچيزي است که قابليت جذب در روده کوچک را نداشته است. اين بخش غيرقابل جذب شامل مواد فيبري (پلي ساکاريدهاي موجود در غشاي سلول هاي گياهي) است که منشا آنها دانه غلات، حبوبات، ميوهها و سبزيجات است.
انقباضات پيش برنده عضلات ديواره روده موسوم به حرکات دودي شکل محتويات درون روده را به جلو مي رانند. روده بزرگ قابليت جذب آب و املاح معدني را دارد و حدود 90 درصد از آب مواد غذايي هضم شده را که با حجم حدود 1000 تا 2000 ميلي ليتر در روز به اين بخش از دستگاه گوارش راه مي يابد جذب کرده و مدفوع نيمه جامدي را با حجم حدود 200 تا 250 ميلي ليتر توليد مي کند.
ميزان اين جذب آب بستگي به مدت ماندگاري مواد دفعي در روده بزرگ و وضعيت سلامت روده بزرگ دارد. هرچه حرکات دودي روده بزرگ کمتر و به تبع آن مدت زماني که مواد دفعي در اين بخش باقي مي مانند، بيشتر باشد آب بيشتري جذب شده و مدفوع سخت تري تشکيل خواهد شد بنابراين سهولت اجابت مزاج در هر فرد علاوه بر ميزان مصرف مواد فيبري و مايعات در رژيم غذايي روزانه به حرکات طبيعي روده بزرگ و فواصل ميان عمل دفع نيز بستگي دارد.
رژيم غذايي و شيوه زندگي
رژيم غذايي سرشار از چربي هاي حيواني گوشت، تخم مرغ و شيريني، مصرف ناکافي ميوهها، سبزي ها و ساير مواد غذايي حاوي فيبر در رژيم غذايي، عدم نوشيدن آب و مايعات به ميزان کافي، عدم فعاليت بدني مناسب و عدم رعايت دقت در زمان احساس نياز به اجابت مزاج و ناديده انگاشتن يا به تعويق انداختن آن از دلايل رايج يبوست مزمن و يا تشديد آن هستند. در اين گونه موارد معمولا يبوست مشکل جدي تلقي نمي شود و با تصحيح عادات تغذيه اي و شيوه زندگي قابل کنترل و درمان است.
مسافرت و تغيير در عادات روزانه نيز مي تواند به يبوست منجر شود.
بستري بودن طولاني مدت به دنبال تصادفات، اعمال جراحي يا به علت بيماري معمولا يبوست به همراه خواهد داشت.
سن و جنس
به طور کلي يبوست در سالمندان شيوع بيشتري دارد. کمتر شدن حرکات طبيعي روده يا افزايش سن، نداشتن رژيم غذايي مناسب، عدم مصرف مايعات به ميزان کافي، نداشتن فعاليت فيزيکي کافي، ابتلا به بيماري ها و يا مصرف داروهايي که احتمال يبوست را افزايش مي دهند از علل رايج يبوست در دوران سالمندي است.
يبوست در خانمها شايع تر از آقايان است.
در دوران بارداري به خصوص در ماه هاي آخر به علت افزايش قابل توجه هورمون هاي جنسي، کم شدن حرکات طبيعي روده و به تاخير افتادن تخليه روده و به علت فشار مکانيکي که از رحم بر روده بزرگ وارد مي شود احتمال بروز يبوست زياد است.
داروها
گاهي يبوست در اثر مصرف برخي داروها ايجاد مي شود. ضد دردهاي مخدر مانند مورفين و کدئين، داروهاي آنتي کولينرژيک مانند هيوسين، داروهاي ضد افسردگي مانند ايمي پرامين و فلوکستين، داروهاي ضد صرع مانند فني توئين و کاربامازپين، داروهاي آنتي سايکوز مانند هالوپريدول و کلوزاپين، مکمل هاي غذايي حاوي آهن و کلسيم، برخي داروهاي کاهش دهنده فشارخون مانند وراپاميل و ديلتيازم، داروهاي کاهش دهنده چربي خون مانند کلستيرامين و آتورواستاتين، داروهاي شل کننده عضلات مانند باکلوفن، داروهاي مورد استفاده براي درمان زخم معده مانند امپرازول و سوکرالفيت، داروهاي آنتي هيستامين و آنتي اسيدهاي حاوي آلومينيوم و کلسيم از جمله داروهايي هستند که معمولا عارضه يبوست را به همراه دارند.
در اين گونه موارد اغلب نيازي به قطع دارو نيست و افزايش مصرف ميوه ها و سبزي ها در رژيم غذايي روزانه مي تواند راهکار مناسبي براي مقابله با يبوست باشد. البته در برخي موارد ممکن است داروهاي مورد استفاده با صلاح ديد پزشک معالج با داروهاي ديگري جايگزين شود.
اعتياد به مواد مخدر
مصرف مداوم ترکيبات مخدر به يبوست منجر مي شود و ابتلا به يبوست مزمن در معتادان به اين مواد امري رايج است. ترکيبات مخدر سبب تضعيف حرکات دودي دستگاه گوارش، افزايش تون انقباضي دريچه ايلئوسکال و اسفنکتر مقعد و کاهش حساسيت به اتساع رکتوم براي تحريک رفلکس اجابت مزاج مي شوند بنابراين مدت ماندگاري مواد دفعي در روده طولاني شده و يبوست بروز مي کند.
بيماري ها
در برخي موارد يبوست نشانه و علامت يک بيماري است. بروز يبوست حاد، به خصوص در افراد بالاي 50 سال و يا همراه بودن يبوست با علايمي مانند کم خوني، دردهاي شکمي، کاهش وزن و وجود مخاط با خون در مدفوع مي تواند نشانه هايي از بروز بدخيمي و يا ديگر بيماري هاي روده اي بوده و نيازمند اقدامات پزشکي فوري باشد.
بيماري هاي غدد درون ريز مانند کم کاري غدد تيروئيد، پُرکاري غده پاراتيروئيد و ديابت، اختلالات الکتروليتي مانند هايپرکلسمي و هايپوکالمي، بيماري هاي نورولوژيک مانند بيماري پارکينسون، ام.اس، ضايعات نخاعي و سکته مغزي، افسردگي، سندرم روده تحريک پذير و بيماري هاي انسدادي يا حرکتي روده مي توانند از علل يبوست مزمن باشند که مسلما در چنين مواردي توجه به علت زمينه اي در درمان اهميت زيادي دارد.
شقاق مقعد و هموروئيد نيز از بيماري هاي دردناک مقعد هستند که به علت ايجاد درد در حين اجابت مزاج از علل به تعويق انداختن مدفوع و تشديد يبوست مزمن به شمار مي آيند.
پیشگیری و درمان
یبوست مزمن به خودی خود یک بیماری جدی تلقی نمی شود اما بی توجهی به آن و عدم تلاش برای درمان آن می تواند عوارض و بیماری های مهمی را به همراه داشته باشد.
برخی مطالعات نشان می دهد که یبوست مزمن می تواند یکی از عوامل خطر در ابتلا به سرطانهای کولورکتال باشد. یکی از شایع ترین عوارض یبوست، هموروئید یا بواسیر است، اگرچه تنها علت هموروئید، یبوست نیست.
هموروئید به اتساع سیاهرگ های راست روده یا مقعد گفته می شود و علامت شایع آن درد و خون ریزی هنگام اجابت مزاج است.
زور زدن همراه با مدفوع سخت می تواند موجب پارگی بافت مقعد و ایجاد شقاق شود که بسیار دردناک است.
حتی گاهی فشار بیش از حد هنگام اجابت مزاج می تواند سبب خروج بافت راست روده از مقعد شود. این عارضه به "افتادگی راست روده" یا "پرولاپس رکتوم" موسوم است و ممکن است نیاز به درمان جراحی داشته باشد.
از دیگر عوارض یبوست مزمن درمان نشده، احتباس مدفوع است. در این حالت حجم بزرگی از مدفوع خشک و سفت در راست روده گیر می کند. اجابت مزاج دراین حالت بسیار دشوار بوده و نیاز به مداخلات درمانی توسط پزشک دارد.
چطور از آن پیشگیری کنیم؟
داشتن رژیم غذایی متعادل و سرشار از فیبرغذایی، ورزش منظم و نوشیدن روزانه حداقل هشت لیوان آب بهترین راه برای پیشگیری از یبوست است.
طرز تشخیص
علاوه بر معیارهای گفته شده که می تواند فرد غیرمتخصص را در تشخیص یبوست (Constipation) کمک کند، تشخیص یبوست معمولا با ارایه یک گزارش دقیق از علایم آزاردهنده بیماری، عادات تغذیهای و تاریخچه دقیقی از سابقه ابتلا به بیماریها یا مصرف داروها به پزشک امکانپذیر است. در مواردی از قبیل یبوست حاد همراه با دردهای شکمی و دفع خون و یا یبوست مزمن مقاوم به درمان ممکن است استفاده از روشهای تشخیصی از جمله معاینه رکتوم، کولونوسکوپی، سیگموییدوسکوپی، رادیوگرافی با تنقیه باریم و آزمایشاتی از قبیل شمارش سلول های خون و سنجش سطح هورمون ها انجام شود.
درمان
اگرچه نحوه، درمان یبوست بسته به علت، شدت و مدت زمان ابتلا به آن متفاوت است اما در بیشتر موارد با تغییر رژیم غذایی و اصلاح شیوه زندگی می توان به رفع آن کمک کرده و از بروز مجدد آن پیشگیری کرد.
اصلاح رژیم غذایی
در اولین مرحله برای درمان یبوست توصیه می شود میزان مصرف مواد غذایی حاوی فیبر به میزان 25 تا 30 گرم در روز افزایش یابد. در این رژیم غذایی مصرف روزانه حداقل 8 لیوان آب ضروری است. کاهش مصرف چای و قهوه و گنجاندن ورزش منظم در فعالیتهای روزانه نیز توصیه می شود.
مواد غذایی حاوی فیبر عبارتند از:
غلات(نان جو و نان گندم سبوس دار)
حبوبات(به خصوص حبوباتی از قبیل عدس و لوبیا قرمز)
سبزی ها(مانند گل کلم، کاهو، هویج و نخودسبز)
میوههای تازه به خصوص سیب، گلابی، آلو و میوههای خشک مانند کشمش و برگه زردآلو، گردو، فندق و بادام
در اغلب موارد اثر مفید تغییر رژیم غذایی در عرض 3 تا 5 روز ظاهر می شود اما برای قضاوت در مورد کارایی این روش درمانی حداقل یک ماه زمان لازم است. افزایش مصرف مواد غذایی حاوی فیبر عوارضی مانند نفخ و افزایش باد در شکم را به همراه دارد. رژیم غذایی پر فیبر برای مبتلایان به مگاکولون یا کولون و رکتوم هایپوتونیک و همچنین در یبوست ناشی از استفاده از موادمخدر توصیه نمی شود.
ایجاد نظم در اجابت مزاج
یکی از راه های موثر برای مقابله با یبوست این است که فرد خود را به یک وقت مشخص در روز برای اجابت مزاج عادت دهد. بهترین زمان یک ساعت پس از صبحانه است. نوشیدن آب گرم می تواند به تحریک روده کمک کند. باید توجه داشت که موفقیت درمان به معنای افزایش تعداد دفعات اجابت مزاج نیست بلکه به معنی راحتی عمل دفع است.
مصرف دارو البته با احتیاط!
در مواردی که احتباس رخ داده است و یا این که یبوست ناشی از بیماری خاص، عمل جراحی، بارداری و یا مصرف دارو است و در شرایطی که اعمال فشار بیش از حد هنگام اجابت مزاج خطرناک است، ممکن است نیاز به تجویز داروهای ملین باشد.
داروهای ملین برای آماده سازی روده قبل از اعمال جراحی و بررسی های تشخیصی و همچنین رادیوگرافی حفره شکمی نیز به کار می روند.
مصرف مداوم داروهای ملین و حتی مسهل های گیاهی می تواند سبب از بین رفتن حرکات طبیعی روده بزرگ و نهایتا وابستگی روده شود. به همین خاطر توصیه می شود داروهای ملین حتی انواع گیاهی را حتما با مشورت پزشک مصرف کنید.
ندا احمدلو - هفته نامه سلام
|
