خشکي پوست Dry skin به علت کم شدن رطوبت در لايه‌ي شاخي پوست مي‌باشد و در افراد مسن، در مناطقي که آب و هواي خشک دارند و يا کساني که پوست لطيف و شکننده‌ دارند خيلي شايع مي‌باشد. چون در زمستان بيشتر ديده مي‌شود لذا به آن خارش زمستانه نيز مي‌گويند.

عواملي که سبب کم شدن چربي پوست و کاهش فاکتور مرطوب کننده‌ي طبيعي پوست NMF مي‌شوند سبب خشکي پوست مي‌گردند. با بالا رفتن سن به خصوص در زمستان لايه‌ي اپيدرم نازک شده و موجب کاهش نگهداري رطوبت در پوست مي‌گردد. اگر آب موجود در لايه‌ي شاخي پوست به کمتر از 10 درصد برسد خشکي پوست بروز مي‌نمايد.

سراميدها، کلسترول و اسيدهاي چرب (اسيد لينوليئک Linoleic) بيشترين چربي‌لايه‌ي شاخي پوست مي‌باشد که به حفاظت پوست کمک مي‌کند.

علائم پوست خشک شامل زبري، پوسته پوسته شدن، کاهش تحرک، ترک خوردگي، تورم و خارش مي‌باشد و شدت و ضعف اين علائم در افراد مختلف متفاوت بوده و همچنين در مناطقي از پوست که غدد چربي کمتري دارند مانند بازو، ساق پا، پشت دست و تنه خشکي پوست بيشتر است. علائم خشکي پوست معمولاً غير قرينه مي‌باشد.

علل خشکي پوست:

عواملي که خشکي پوست را تشديد مي‌کنند عبارتند از:

1-   عواملي ارثي (ژنتيکي) مانند درماتيت آتوپيک AD که اختلال در متابوليسم اسيدهاي چرب اساسي مي‌باشد و ايکتيوز معمولي که اختلال در شاخي شدن پوست مي‌باشد.

2-   عوامل محيطي مانند خشکي هوا، سرما، افزايش حرارت اتاق، قرار گرفتن در برابر نور خورشيد (اشعه U.V)، باد، آلودگي هوا و تهويه‌ي نامطبوع.

3-   عوامل محرک مانند صابون، شوينده‌ها، حلال‌ها، مواد از بين برنده‌ي چربي، آب گرم، استحمام مکرر، شنا در آب سرد و يا دراستخرهايي که کلر آب آنها زياد باشد و در شغل‌هايي که مرتباً با آب سر و کار دارند Wet work.

4-   بيماريهاي سيستمي ديابت DM، کم کاري تيروئيد، بيماريهاي اتوايمون، رژيم‌ غلط و کم کردن شديد وزن.

5-   تغذيه: کمبود اسيد لينولئيک.

6-   بيماريهاي پوستي مانند درماتيت تماسي، پسوريازيس که ممکن است همراه با خارش باشد.

7-   مصرف داروها (رتينوئيد).

8-   افزايش سن که در اثر کاهش چربي پوست مي‌باشد و در پائيز و زمستان خشکي پوست بيشتر مي‌شود.

مواظبت از پوست خشک:

1-   ابتدا علل خشکي پوست بررسي و از عوامل تشديد کننده‌ي خشکي پوست جلوگيري شود.

2-   درجه حرارت اتاق ثابت باشد و از تماس زياد با آب و صابون، شستشو دهنده‌ها و حلال‌ها و غيره که باعث خشکي پوست مي‌شوند پرهيز نمود.

3-   از صابون‌هاي ملايم مانند صابون‌بچه و يا صابونهاي کرم ‌دار و يا تميز کننده‌هاي غير صابوني سنتتيک براي پوست خشک استفاده شود.

4-   شستشوي مرتب پوست بدون استفاده از مرطوب کننده‌ها باعث خشکي بيشتر پوست مي‌گردد و بايد روزانه 2 تا 3 مرتبه و بعد از استحمام از مرطوب کننده‌ها استفاده شود. همچنين بعد از استحمام، موقع خارش و مواقع لزوم از آنها استفاده گردد. مرطوب کننده‌ها باعث افزايش ميزان آب لايه‌ي شاخي پوست مي‌شوند که از خارج به سطح پوست اضافه مي‌گردد و از تبخير آب داخل اپيدرم مي‌کاهند، مرطوب کننده‌ها قادر به نگهداري کردن آب پوست به نسبت 10 به 30 درصد مي‌شوند.

مرطوب کننده‌ها به صورت روغن در آب O/W که سبک‌تر بوده و براي پوست‌هايي که خشکي ملايم دارند روزانه مصرف مي‌شود و انواع آب در روغن W/O که سنگين‌تر بوده و براي پوستهاي خيلي خشک و کرم دست و همچنين براي کرم‌هاي شب مصرف مي‌شوند. مرطوب‌ کننده‌ها به شکل کرم يا لوسيون در بازار وجود دارند، مرطوب کننده‌ها با دو اثر جاذب الرطوبه بودن و پوشاننده‌ باعث رطوبت رساني به طبقه‌ي‌ شاخي پوست مي‌شوند.

الف - مواد جاذب‌الرطوبه مرطوب کننده‌ها:

Humectant باعث جذب آب از لايه‌هاي عميق‌تر درم و اپيدرم مي‌شوند و کمتر از محيط آب جذب مي کنند به تعداد زياد و متنوع وجود دارند.

1-   سديم پيروليدون کربوکسيلات:Sodium PCA  3 تا 5 درصد آن اثر مرطوب کنندگي دارد.

2-   اوره UREA: 5/2 تا 5 درصد آن جاذب الرطوبه و مختصري اثر ضد خارش دارد.

3-   لاکتات سديم: از غلظت 5/2 تا 10 درصد آن استفاده مي‌شود.

اين سه ماده در فاکتور مرطوب کننده‌ي طبيعي پوست NMF که رل مهمي در ذخيره‌ي‌ آب در لايه‌ي شاخي پوست دارد وجود دارند.

4-   گليسرين Glycerol: ترکيباتي که مقدار گليسرين آنها زيادتر است اثرات مرطوب کنندگي بيشتري دارند.

5-   سوربيتول: قدرت مرطوب کنندگي متوسط دارد.

6-   پروپيلن گليکول: يک ماده بدون بو مي‌باشد.

7-   اسيد هيالورونيک

8-   بعضي از ويتامين‌ها (B5-B3-E-C-A)

9-   بعضي از پروتئين‌ها (کلاژن - الاستين)

10-  ژلاتين

ب-      مواد پوشاننده Occlusive مرطوب کننده‌ها:

اين اجزاء مانند سد فيزيکي از تبخير آب پوست جلوگيري مي‌نمايند و هرگز به تنهايي مصرف نمي شوند.

1-   وازلين که مهمترين مرطوب کنند‌ه‌ي پوشاننده مي‌باشد و از نفت خام به دست مي‌آيد.

2-   پارافين (جامد ، مايع) مخلوطي از هيدروکربن‌ها مي‌باشد.

3-   اسکوالن Squalene (روغن کبد ماهي)

4-   سيليکون (دايمتيکون، سيکلومتيکون) مرطوب کننده‌ي پوشاننده جديدي است که هيپوآلرژيک مي‌باشد، کمادوژنيک نيست، بوي تند ندارد در بسياري از فرآورده‌هاي فاقد چربي مصرف مي‌شود. محصولات فاقد چربي OIL FREE به فرآورده‌هايي که حاوي روغن هاي معدني يا گياهي نباشند اطلاق مي‌شود.

5-   روغن‌هاي طبيعي (چربي‌هاي گياهي و حيواني) مانند روغن دانه‌ي سويا، روغن هسته انگور، کره‌ي کاکائو

6-   موم‌ها (موم زنبور عسل) استرهاي اسيد چرب و الکل با زنجيردراز مي‌باشد.

7-   لانولين (روغن پشم گوسفند) به ندرت استفاده مي‌شود به علت احتمال درماتيت تماسي آلرژيک

8-   فسفولپيدها (لسيتين)

9-   استرول‌ها (کلسترول)

مرطوب کننده‌هاي لايه‌بردار:

از اسيدهاي ميوه AHA با غلظت کمتر از 10 درصد استفاده مي‌شود. شامل اسيد گليکوليک که از نيشکر، اسيدلاکتيک از شير ترش، اسيد ماليک از سيب، اسيد تارتاريک از انگور و اسيدسيتريک از ميوه‌هاي ترش تهيه مي‌گردد. BHA مانند اسيد ساليسيليک با غلظت کمتر از يک درصد که قبلاً از درخت بيد تهيه مي‌شد نيز گاهي استفاده مي‌شد.

دکتر اکبر قندي- متخصص پوست